O skutkach bicia

    Opublikowałam jak dotąd dwa posty o tematyce kar cielesnych. W pierwszym wskazywałam - na własnym przykładzie - błędność założenia, że do wychowania tzw. "porządnego człowieka" lanie go w dzieciństwie jest niezbędne. W drugim przedstawiałam swój punkt widzenia na temat skuteczności karania oraz proponowałam alternatywę wobec bicia. Dzisiejszy post będzie chyba ostatnim z tej serii tematycznej [chyba - bo może w związku z ewentualnymi Waszymi komentarzami coś mi jeszcze przyjdzie do głowy?] i jednocześnie spodziewam się, że wywoła najwięcej emocji i protestów u zwolenników stosowania kar cielesnych w procesie wychowania.
    W związku z tym przed lekturą chcę jeszcze raz odesłać do wstępu, który napisałam do poprzedniego posta. Podkreślam z uporem maniaka, że prezentuję tutaj swoje poglądy, podając ich uzasadnienie. Nie jest moim celem atakowanie nikogo personalnie. Nie twierdzę, że LUDZIE stosujący kary cielesne wobec dzieci są z definicji źli, jak najbardziej natomiast jestem zdania, że bicie jest krzywdzące, szkodliwe i potencjalnie niebezpieczne. Mam nadzieję, że łapiecie różnicę: potępiam zachowanie, a nie rodziców, którzy w większości [bo nie mówię tu o patologiach] mają przecież jak najlepsze intencje i biją dlatego, żeby dziecku wyszło to na dobre. Innymi słowy - Drogi Czytelniku, jeśli stosujesz te metody wychowawcze, to Dragonka nie mówi Ci, że jesteś złym, okrutnym bydlakiem, tylko, że kierując się szlachetnymi założeniami możesz zrobić dziecku krzywdę wcale tego nie chcąc. Poniżej postaram się wyjaśnić, dlaczego tak uważam, a Ty możesz przyjąć tę argumentację, albo wzruszyć ramionami i uznać, że się mylę. Twoja sprawa, Twoje dziecko, Twoja odpowiedzialność za nie.

    Kiedy byłam już mocno dojrzałą nastolatką - miałam jakieś 17 czy 18 lat - natrafiłam na książkę Alice Miller "Zniewolone dzieciństwo", w której - tu posłużę się cytatem z opisu do polskiego wydania - "demaskuje mechanizm przemocy obecny w metodach wychowawczych stosowanych wobec naszych rodziców i dziadków (tzw. czarna pedagogika) (...), kreśli sugestywny obraz zniszczeń, jakich dokonuje w człowieku przemoc i wynikających stąd zagrożeń społecznych". Ta praca składa się z dwóch części. W pierwszej autorka przedstawia, jak wyglądało wychowanie dzieci na przełomie XIX i XX wieku na terenie Niemiec, Austrii i Szwajcarii, obszernie cytując i komentując podręczniki pedagogiczne z epoki. Ta część kończy się konkluzją, że dziecko, które w procesie wychowania padło ofiarą przemocy i upokorzenia ze strony najbliższych mu osób, jeśli nie otrzyma pomocy, to wyrośnie na dorosłego, który sam będzie stosował przemoc - albo wobec samego siebie, albo wobec innych, albo będzie robił obie te rzeczy na raz. Na poparcie tej tezy Miller w drugiej części pracy analizuje na podstawie różnych źródeł przypadki trzech osób, które jako dzieci przeszły przez piekło, a potem jako dorośli sami to piekło w rozmaity sposób tworzyli. Ci ludzie to Christiane F., autorka słynnej książki "My, dzieci z Dworca Zoo" [jako przykład autodestrukcji], Adolf Hitler [jako przykład obsesyjnej potrzeby niszczenia innych] oraz Jürgen Bartsch, niemiecki dzieciobójca na tle seksualnym [jako przykład kogoś, kto zadawał cierpienie zarówno sobie, jak i innym]. Osobom zainteresowanym tematyką wychowywania dzieci gorąco tę pracę polecam, choć jestem świadoma, że przedstawione w niej przykłady są rzeczywiście mocno skrajne  i metody, jakie były stosowane wobec trójki "bohaterów" nie mają nic wspólnego z żadną pedagogiką, tylko są torturami fizycznymi i psychicznymi w najczystszej postaci. Wiem, że porównanie "zwykłych klapsów" do doświadczeń tamtych dzieci to zestawienie wiosennego deszczyku z gradobiciem i nie jest moim celem stawianie tu znaku równości. Tym niemniej jednak mechanizmy i tok myślenia opisany przez Alice Miller, które stoją za "czarną pedagogiką", są niestety już niemalże identyczne. A skoro tak, to istnieje potencjalne ryzyko, że - trzymając się pogodowej metafory - ten deszczyk w gradobicie się przerodzi, jeśli napotka na sprzyjające warunki atmosferyczne. Kto jednak jest ciekawy, tego odsyłam do książki - ja natomiast wracam do konkretów.

    Jestem głęboko przekonana o tym, że "przemoc rodzi przemoc". Trzeba tu oczywiście umieć odróżnić agresję od przemocy, czyli zjawiska, które ma charakter intencjonalny, powtarzalny i w którym nie występuje "zamiana ról", czyli sprawca jest zawsze sprawcą, a ofiara zawsze ofiarą [to tak w wielkim skrócie - jest na ten temat mnóstwo publikacji, nawet w Internecie]. Ktoś, kto jest ofiarą przemocy, wcześniej czy później będzie z nią musiał "coś zrobić", jakoś ją uzewnętrznić. I zrobi to albo szkodząc sobie [np. niska samoocena, zadawanie sobie bólu, szkodzenie swojemu zdrowiu poprzez popadanie w nałogi], albo wyładowując ją na kimś słabszym [fizycznie lub psychicznie].
    Zapytacie: chwila chwila, ale jak to się ma do okazjonalnego klapsa? Czy to już od razu jest przemoc, która rujnuje psychikę?
    Odpowiem: i tak, i nie. Zwykłe, pojedyncze uderzenie, które nie jest zbyt mocne i które nie ma upokarzającej formy, destrukcyjne zapewne nie będzie. Tyle, że w takim razie nie odniesie skutku, bo będzie za lekką karą [patrz poprzedni post]. Dziecko takie lanie kompletnie zlekceważy i pomyśli: "To ja następnym razem zrobię to samo i najwyżej dostanę klapsa, nic wielkiego". Co wobec tego pomyśli rodzic, kiedy tylko zauważy podobne podejście? "Następnym razem sprawię mu takie lanie, że popamięta".  Problem w tym, że aby "dziecko popamiętało", to trzeba mu zadać albo dużo większy ból fizyczny, albo upokorzyć, czyli zadać ból psychiczny. A tutaj już bardzo prosta droga do takiej przemocy, która rzeczywiście może zrobić krzywdę.
    W tym miejscu chcę zwrócić uwagę na potencjalne "techniczne" niebezpieczeństwo związane z biciem dziecka, a wynikające z nierównowagi sił. Weźmy pod uwagę, że bije osoba dorosła [duża, silna], a bite jest małe dziecko [mniejsze, delikatniejsze, słabsze]. To, co mamie czy tacie wydaje się "delikatnym klapsem", dla dziecka może okazać się silnym uderzeniem [bo jak to sprawdzi? Przecież nie jest w jego skórze...]. Mało tego: jeśli rodzic bije pod wpływem impulsu, emocji, gniewu, to z przyczyn naturalnych traci panowanie nad siłą uderzenia i istnieje ryzyko, że uderzy dużo mocniej, niż chciał. Stąd potem zwyczajni, kochający i wcale "niepatologiczni" rodzice naderwą ucho, zostawią sińce lub wręcz coś połamią. Oni naprawdę nie chcieli, tak jakoś "samo wyszło"...
    Skoro tak, to może lepiej "bić na zimno" - czyli po opadnięciu emocji, na spokojnie, kazać dziecku przynieść pasek, położyć się na wersalce, a następnie metodycznie mu wprać, najlepiej jeszcze głośno licząc uderzenia...? Tu przechodzimy do kwestii upokarzających rytuałów związanych z karami cielesnymi, które mogą być dużo gorsze, niż sam fizyczny ból. Cała ta otoczka - począwszy od odwlekania kary w czasie, a na jej drobiazgowym przygotowaniu i wykonaniu skończywszy - potęguje przede wszystkim strach i wyolbrzymia go w głowie dziecka. Ono czekając na karę nie zastanawia się nad swoim złym postępowaniem, tylko przeżywa to, co ma się stać. To porównanie zapewne nie spodoba się zwolennikom kar cielesnych, ale taki mechanizm strachu stosowano z powodzeniem w średniowieczu - prowadząc delikwenta do sali tortur jeszcze przed ich zadaniem, dokładnie pokazując mu, co go czeka. Znów podkreślam: nie chodzi mi o to, żeby klapsy nazwać torturami, ale o to, że w obu przypadkach wykorzystuje się to samo oddziaływanie na psychikę, a więc zadaje się podobny ból psychiczny.

    Ostatnia sprawa dotyczy pewnego niebezpiecznego skutku ubocznego, towarzyszącego karze cielesnej. Otóż bijąc dziecko pokazujemy mu bez wątpienia jedno: jeśli z różnych przyczyn nie potrafię poprzeć mojego stanowiska argumentami [np. brakuje mi ich, albo nie umiem ich wyrazić, albo uznaję, że druga strona jest za głupia, by je zrozumieć], to wolno mi wykorzystać przewagę fizyczną, czyli użyć siły. Z perspektywy dziecka tak właśnie to wygląda [na co wskazywałam już w poprzednim poście] - robię to, co rodzic każe nie dlatego, że ma rację i jest mądry, tylko dlatego, że nie mam wyjścia, bo jest silniejszy.
    Ok, w tej relacji, czyli rodzic-dziecko, ten pierwszy ma przewagę fizyczną [przynajmniej do czasu...] i dlatego narzuca swoje zdanie. Ale wystarczy wyjść na podwórko, by znaleźć inne dziecko, które będzie mniejsze, słabsze... Jeśli w zabawie nie będzie chciało mnie posłuchać, to po co się męczyć i mu cokolwiek tłumaczyć? Nie lepiej mu wprać? Przecież "tak się robi w domu". Ja jestem silniejszy, więc ja rządzę, jakie to proste...

    Jasne, że zbić jest łatwiej niż wytłumaczyć. Jasne, że efekt jest zwykle natychmiastowy. Jasne, że przy okazji możemy w ten sposób rozładować swoje własne negatywne emocje. Tylko że wychowanie dziecka jest długotrwałym procesem ciągnącym się latami, a nie jednorazową reakcją na konkretne zachowanie. Warto więc zatem zastanowić się, co w efekcie chcemy osiągnąć i czy metody, które do tego celu obraliśmy, nie przyniosą w rezultacie więcej szkody, niż pożytku.

    Dziękuję za uwagę wszystkim, którzy doczytali do końca :)